Acil Durum Bildirim Sistemi: Türleri, Seçimi ve İnternetsiz Çözüm

Acil durum bildirim sistemi, bir tehlike anında doğru kişilere doğru mesajı en kısa sürede ulaştıran altyapıdır. Türkiye’de bu kavram iki ayrı şeyi anlatır: AFAD’ın sirenler ve telefonlara gelen hücresel yayınla halkı uyardığı kamu sistemleri ve bir kurumun kendi ekibine konum, mesaj ve alarm ilettiği operasyonel sistemler. Birincisi herkesi tek yönlü uyarır; ikincisi ekibinizin sahada birbirini bulmasını, konuşmasını ve kayıt tutmasını sağlar. Şebeke çöktüğünde ise ayakta kalan, cihazdan cihaza çalışan örgü ağlardır.

Kısaca

• Kamu uyarı sistemleri (AFAD İKAS, mobil uyarı sistemi) halkı tek yönlü ve bölgesel olarak uyarır; ekip koordinasyonu için tasarlanmamıştır.
• Ekip acil durum bildirimi iki yönlü olmalı: alarm, anlık konum, yazılı mesaj ve sonradan incelenebilecek kayıt.
• Hücresel yayın, SMS ve mobil uygulamalar şebekeye bağlıdır; baz istasyonları devre dışı kaldığında ekip içi iletişim için altyapıdan bağımsız bir çözüm gerekir.
• 6331 sayılı Kanun kapsamında işyerleri acil durum ekibi kurmak ve yılda en az bir tatbikat yapmak zorundadır; bildirim sistemi bu planın parçasıdır.
• BosNets, internet olmadan çalışan örgü ağı ile ekiplerin mesajlaşma, konum paylaşımı ve acil durum bildirimini aynı sistemde yapmasını sağlar.

Acil durum bildirim sistemi nedir?

En geniş tanımıyla acil durum bildirim sistemi, bir tehlike bilgisini kaynağından alıp etkilenecek kişilere ileten araçların bütünüdür. Avrupa telekomünikasyon standartlarını belirleyen ETSI’nin acil durum bildirimine ilişkin TS 102 182 belgesi, iyi bir bildirim sisteminden yüksek hızda teslim, mesajın planlanan sürede iletilmesi, acil durum hakkında yeterli ayrıntı, alınacak aksiyona dair net talimat ve doğru kişilere tam erişim bekler.

Pratikte iki aile vardır:

• Kamuya yönelik uyarı sistemleri: Devletin, bir bölgedeki herkese aynı anda ulaşmak için kullandığı siren, hücresel yayın ve SMS gibi kanallar. Mesaj yukarıdan aşağıya akar, alıcı yanıt vermez.
• Ekip içi operasyonel bildirim sistemleri: Arama kurtarma ekiplerinin, şantiye ve maden personelinin, güvenlik birimlerinin ya da etkinlik görevlilerinin kendi aralarında kullandığı sistemler. Burada mesaj iki yönlüdür: alarm veren kişi konumunu paylaşır, koordinatör yanıt verir, herkes kimin nerede olduğunu görür.

Aramalarda “acil durum uyarı sistemi” ve “acil durum bildirim sistemi” çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Ayrımı yapmak önemlidir, çünkü kurumunuz için doğru yatırım hangi ihtiyacı karşıladığınıza bağlıdır.

Türkiye’de kamu uyarı altyapısı

Türkiye’nin kamu uyarı omurgası AFAD’ın Bütünleşik İkaz ve Alarm Sistemi (İKAS) projesidir. Sistem; hava taarruzları ile kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer tehditlere karşı Hava Kuvvetleri Komutanlığı ve tehlike haber kaynağı olan kurumlardan gelen bilgileri İl Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezlerine çevrim içi iletir. Üç bileşenden oluşur: Haber Alma ve Yayma Sistemi (HAY), İkaz ve Alarm (Siren) Sistemi ve Mesajla Uyarı Sistemi (MUS).

MUS, sirenlerin duyulmadığı tehlike bölgelerindeki halka GSM operatörleri aracılığıyla hücresel yayın (cell broadcast) yöntemiyle, 112. kanaldan mesaj gönderir. TÜBİTAK BİLGEM ile AFAD’ın birlikte geliştirdiği bu yapıda uyarılar hücresel yayın, SMS, mobil uygulama, televizyon, radyo ve sosyal ağlar üzerinden yayılabiliyor; Meteoroloji Genel Müdürlüğü, DSİ, Orman Genel Müdürlüğü ve TRT gibi kurumlar sisteme entegre edilmiş durumda.

Hukuki çerçeve ise 26 Şubat 2021’de Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelik ile çizildi. Yönetmelik, ulusal mobil uyarı sistemini; afet, acil durum, kamu düzeni, millî güvenlik ve siber güvenlik tehditlerinde belirli bir bölgedeki kullanıcılara CMAS, CBS, çağrı öncesi anons ve SMS yöntemlerinden en az biriyle uyarı ulaştıran sistem olarak tanımlar. Kurulum ve işletim, ilgili kamu kurumlarının iş birliğiyle BTK koordinasyonunda yürütülür.

Uyarı telefonunuza hangi kanallardan ulaşır?

Kamu sistemlerinin gücü, tek bir kanala bağımlı olmamasından gelir. ETSI’nin daha önceki TS 102 182 sürümü de hızlı ve etkili uyarı için genellikle birden fazla kanalı birleştiren bir strateji gerektiğini vurgular.

Yönetmelik, CMAS ile gönderilen uyarıları dört kategoriye ayırır: devlet uyarı bildirimi, hayati uyarı bildirimi, kayıp/kaçırma uyarı bildirimi ve test uyarı bildirimi. Devlet uyarı bildiriminin alınması engellenemez; diğer kategorilerde kullanıcının tercihi geçerlidir. CMAS mesajları Türkçe ve ikinci bir dilde gönderilebilir.

Tablonun son sütunu dikkat çekiyor: bu kanalların neredeyse tamamı elektrik, baz istasyonu ya da internet ister. Halkı uyarmak için bu yeterli olabilir; ancak deprem, sel veya yangın sonrası sahada çalışan bir ekip için asıl iş uyarı geldikten sonra başlar.

Kamu uyarısı ekibinizin işini neden görmez?

Telefonlara düşen hayati uyarı, “tehlike var” der. Bir arama kurtarma koordinatörünün ise şu sorulara yanıt bulması gerekir: Ekibim nerede? Kim yardım istiyor? Hangi bölge tarandı? Kimin elinde hangi bilgi var?

AFAD’ın kendi operasyonlarında bile kamu uyarısı ile ekip koordinasyonu ayrı sistemlerle yürür. Kurumun Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES), Coğrafi Bilgi Sistemleri üzerine kurulu web tabanlı bir uygulamadır; olay bildirimlerini ekiplere SMS ve e-postayla iletir, hizmet grupları da anlık mesajlaşma ve e-posta yoluyla iletişimde kalır. Vatandaş tarafında ise AFAD Acil Çağrı uygulaması, afetten etkilenen kişilerin konum ve durum bilgisini ses ve mesaj yoluyla, veri hattı üzerinden 112 Acil Çağrı Merkezlerine aktarır.

İki örnekte de ortak nokta aynı: SMS, e-posta ve veri hattı. Yani sistemler mobil şebeke ve internet ayakta kaldığı sürece çalışır. Ekip acil durum bildirimi için dört şey gerekir:

1. İki yönlü iletişim: Alarm veren kişiye geri dönülebilmeli, talimat iletilebilmeli.
2. Anlık konum: Koordinatör, “neredesin?” diye sormadan herkesin yerini haritada görebilmeli. Bu konuyu ekibinizin yerini görmek üzerine yazımızda ayrıntılı anlattık.
3. Kayıt: Kim, ne zaman, nereden, ne bildirdi; operasyon sonrası değerlendirme ve raporlama için yazılı iz.
4. Altyapıdan bağımsızlık: Baz istasyonu ya da internet olmadan da çalışabilme.

Toplu ve ekip bildiriminde nelere bakmalısınız?

Kurumunuz için bir acil durum bildirim sistemi seçerken satın alma ve teknik ekiplerin masaya koyması gereken ölçütler, hem ETSI’nin beklentileri hem de sahadaki gerçek ihtiyaçlardan çıkar. ETSI TS 102 182, sistemin işletim verilerinin korunmasını, kullanıcı kimlik doğrulaması, yetkilendirme ve erişim yönetimini, kayıtlı kişilere ait veri mahremiyetini ister; yüksek kullanılabilirlik için tek nokta arızalarının en aza indirilmesini önerir.

Bu tabloda “Kapsama” ve “Tek nokta arızası” satırları, çoğu kurumun ancak ilk büyük kesintide fark ettiği ölçütlerdir. Toplu SMS ya da internet tabanlı uygulamalar normal koşullarda hızlıdır; sorun, en çok ihtiyaç duyulan anda altyapıya bağlı kalmalarıdır.

Şebeke çöktüğünde: internetsiz acil durum bildirimi

Dergipark’ta yayımlanan afet uyarı sistemleri üzerine akademik bir çalışma, uyarı sistemlerinin etkin çalışması için altyapının güvenilir ve iletişim ağlarının dayanıklı olması gerektiğini vurgular. Çalışma uyarı sistemlerini mobil, uydu tabanlı, kablosuz ağ tabanlı ve hava aracı destekli olarak dört sınıfta toplar; tabela, siren, hoparlör, radyo, televizyon, sabit telefon ve internet gibi geleneksel kanalların ise yalnızca bilgilendirme işlevini karşılayabildiğini belirtir.

Kablosuz ağ tabanlı çözümlerin sahada en esnek olanı örgü (mesh) ağlardır. Mantık basittir: her cihaz hem mesaj gönderir hem de yakınındaki cihazların mesajlarını bir sonrakine aktarır. Merkezi bir baz istasyonu ya da sunucu yoktur; ekip büyüdükçe ve dağıldıkça ağ da genişler. Bir cihaz devre dışı kalırsa mesaj başka bir yoldan hedefine ulaşır. Altyapısız iletişimin temellerini altyapısız haberleşme nedir yazımızda, sahadaki kullanımını ise baz istasyonu olmadan ekiple haberleşme yazımızda bulabilirsiniz.

İnternetsiz bildirimde verimi artıran üç uygulama:

• Aktarım noktalarını önceden planlayın: Geniş alanlarda ya da engebeli arazide sabit bir aktarım istasyonu, ağın erişimini uzatır. Güneş enerjili bir istasyon, elektrik kesintisinden etkilenmez.
• Mesajları kısa ve yapılandırılmış tutun: Konum, durum ve ihtiyaç; acil durumda okunması saniyeler süren üç bilgi.
• Tatbikatta internetsiz senaryoyu deneyin: Ekibin şebeke yokken sistemi refleksle kullanması, gerçek olayda zaman kazandırır.

İşyerlerinde yasal çerçeve: 6331 ve acil durum ekipleri

Konu yalnızca afet kurumlarını ilgilendirmez. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki düzenlemelere göre işyerlerinde acil durum planı hazırlanması; söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin oluşturulması zorunludur. Acil durum ekiplerindeki destek elemanlarının iletişim bilgilerini içeren liste işyerinde görünür biçimde asılmalı ve tatbikat en geç yılda bir yapılmalıdır.

İnşaat, maden ve enerji sahalarında bu yükümlülük pratikte şu anlama gelir: Acil durum planınızdaki “ekibe haber verilir” adımı, şebekenin zayıf olduğu bir galeride ya da kırsal bir şantiyede de çalışmalıdır. Bildirim sisteminizi acil durum planına yazarken hangi kanalın hangi koşulda devreye gireceğini tanımlamak, denetimde de tatbikatta da işinizi kolaylaştırır. Planınızın ayrıntılarını iş güvenliği uzmanınız ve iş yeri hekiminizle birlikte belirleyin.

Bir ekip bildirimi sahada nasıl işler?

BosNets ile bir ekip acil durum bildiriminin akışı şöyledir:

1. AlarmSahadaki görevli, taşınabilir BosMag cihazından ya da telefonundaki BosApp uygulamasından acil durum bildirimi gönderir. Acil durum butonu tek basışla tüm ekibi haberdar etmek için tasarlandı.
2. İletimBildirim, internet ya da hücresel şebeke olmadan cihazdan cihaza örgü ağ üzerinden yayılır. Bağlantı varsa sistem internet ile örgü ağ arasında otomatik geçiş yapar.
3. Erişim genişletmeGeniş ya da engebeli alanlarda güneş enerjili BosBase aktarım istasyonu ağın menzilini taşır.
4. KonumBildirimle birlikte görevlinin konumu paylaşılır; ekip arkadaşları ve koordinatör kişiyi haritada görür.
5. KoordinasyonKoordinatör, tarayıcıdan açılan BosLog yönetici arayüzünden ekibi yönlendirir, mesajlaşmayı sürdürür.
6. KayıtYazılı mesajlar ve operasyon verisi kayıt altına alınır; operasyon sonrası değerlendirme ve raporlama için elinizde iz kalır.

Bizim bakışımız

Sahada en çok duyduğumuz cümle şu: “Uyarı geldi, sonra kimseye ulaşamadık.” Kamu uyarı sistemleri halkı haberdar etmekte çok değerli bir iş görüyor; ama bir ekibin tehlike anında ihtiyacı, haberdar olmanın ötesinde birbirini bulmak ve birlikte hareket etmek.

BosNets’i bu yüzden merkezi altyapıya hiç ihtiyaç duymayacak şekilde kurduk. Örgü ağ yapımız, cihazlar arasında lisanssız ve kesintisiz iletişim sağlamak üzere tasarlandı. Baz istasyonu çalışıyorsa internetten, çalışmıyorsa cihazdan cihaza devam ediyoruz; kullanıcının bu geçişle uğraşmasına gerek kalmıyor.

Bir diğer önceliğimiz kayıt. Sesli telsiz konuşmaları kaybolur, yazılı veri kalır. Kim, ne zaman, nereden bildirdi; operasyonu yöneten kişi bunu hem o anda hem de sonrasında görebilmeli. Kuruma özel kapalı ağlar da operasyon verisinin yalnızca yetkili ekipte kalmasını sağlıyor.

AFAD Dronla Arama Yarışması gibi sahalarda gördüğümüz şey hep aynı: hızlı kurulan, sade ve altyapıya bağlı olmayan bir sistem, en zor koşulda ekibin dağılmasını önlüyor.

— Emir Tanrıver, BosNets kurucu ortağı

Ekibiniz için kapalı bildirim ağı

BosNets; arama kurtarma ekiplerinden şantiye ve maden personeline, güvenlik birimlerinden etkinlik organizasyonlarına kadar, şebekenin yetmediği her sahada ekibinizin mesajlaşmasını, konum paylaşmasını ve acil durum bildirimi yapmasını tek sistemde topluyor. BosMag cihazı, BosApp uygulaması, BosBase aktarım istasyonu ve BosLog yönetici arayüzü birlikte çalışır.

Kurumunuza özel bir yapı için fiyatlandırma sayfamızdan teklif ve demo talebinde bulunabilirsiniz; kuruma özel kapalı haberleşme ağı yazımız da bu yapıyı anlatıyor. Afet senaryolarına odaklanan ekipler afet ve acil durum haberleşme sistemi sayfamızı, saha operasyonları yürütenler ise saha ve operasyonel haberleşme çözümümüzü inceleyebilir.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar

• AFAD: Bütünleşik İkaz ve Alarm Sistemi Projesi (İKAS)
• AFAD: Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES)
• Resmî Gazete, 26 Şubat 2021: mobil uyarı sistemine ilişkin yönetmelik
• TÜBİTAK: Savaş ve doğal afet durumlarında vatandaşların uyarılması
• 112 Acil Çağrı Merkezi: AFAD Acil mobil uygulaması
• ETSI TS 102 182 V1.5.1 (2020)
• ETSI TS 102 182 V1.4.1 (2010)
• Dergipark: afet uyarı sistemleri üzerine akademik çalışma
• 6331 sayılı Kanun kapsamında işyeri acil durum düzenlemeleri

• Acil Durum Bildirimi
• Afet Haberleşmesi
• Örgü Ağ
• İş Güvenliği
• Saha Operasyonu