Saha ekiplerini uzaktan yönetmek, ofisteki bir ekibi yönetmekten farklı bir iştir. Ekip gözünüzün önünde değildir; kimin nerede olduğunu, hangi işin hangi aşamada kaldığını ve birinin başının dertte olup olmadığını ancak size ulaşan bilgi kadar bilirsiniz. Bu bilgi düzensiz geliyorsa yönetim de düzensiz olur: aynı soru beş kez sorulur, bir görev iki ekibe birden düşer, bir arıza saatler sonra duyulur. Bu yazıda uzaktan yönetimi dört parçaya ayırıyoruz: roller ve komuta zinciri, kontrol noktaları, görev ve konum görünürlüğü, kayıt. Sonunda da şebekenin olmadığı sahada bu düzenin nasıl ayakta kalacağını anlatıyoruz.
Kısaca
- Uzaktan yönetim bir yazılım değil, bir düzendir: kim kime rapor verir, hangi aralıkla haber verilir, görev nasıl atanır, ne kaydedilir.
- ABD Ulusal Olay Yönetim Sistemi (NIMS), her kişinin yalnızca bir kişiye rapor vermesini ve bir yöneticinin doğrudan yönettiği kişi sayısının kılavuz değer olarak beş olmasını önerir.
- Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (HSE), yalnız çalışanlar için önceden kararlaştırılmış aralıklarla düzenli temas ve görev bitince üsse döndüğünü doğrulayan güvenilir bir sistem ister.
- 6331 sayılı Kanun işverenden organizasyonu kurmasını, tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemesini ve acil durum planı hazırlamasını ister; uzaktan yönetilen ekipte bu yükümlülükler iletişim düzeniyle yerine gelir.
- Kontrol noktaları şebekeye bağlıysa şebeke kesildiğinde yönetim de kesilir; kanal seçimi düzenin parçasıdır.
Saha ekibini uzaktan yönetmek neden zordur?
Saha ekibi tanım gereği dağınıktır: hat bakım ekibi bir direğin altında, arama ekibi bir vadide, güvenlik görevlisi tesisin öbür ucundadır. Beykent Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi’nde 2021’de yayımlanan saha çalışanlarının planlanması ve izlenmesi üzerine bir çalışma, sorunu açık biçimde koyar: Saha çalışanlarını ve görevlerini yönetmek çoğu kurumda zordur, çünkü iş gücü farklı coğrafi alanlara yayılmıştır ve kurumlar iş planlarını çalışanlara iletmekte güçlük çeker. Çalışma, çözüm olarak görevleri planlayan, görev sırasında elde edilen veriyi kaydeden ve iş performansının izlenmesini sağlayan bir sistem önerir.
Buradaki üç fiil, uzaktan yönetimin özüdür: iletmek, kaydetmek, izlemek. Yönetici sahaya plan ve görev iletir; saha merkeze durum ve konum iletir; her iki yöndeki bilgi kaydedilir; yönetici kayda bakarak işi izler. Bu akışın herhangi bir halkası koparsa yönetim telefona ve hafızaya kalır.
Önce yapı: roller ve komuta zinciri
Uzaktan yönetimde ilk karar araç değil, yapıdır. Kim kime rapor verir? Bir ekip üyesi iki ayrı yöneticiden çelişen talimat alıyorsa en iyi uygulama bile işe yaramaz. ABD Federal Acil Durum Yönetim Ajansı FEMA’nın 2017 tarihli Ulusal Olay Yönetim Sistemi (NIMS) belgesi, bunu iki ilkeyle çözer. Komuta zinciri, olay yönetim örgütü içindeki düzenli yetki hattıdır. Komuta birliği ise her bireyin yalnızca bir kişiye rapor vermesi demektir; belge bunun raporlama ilişkilerini netleştirdiğini ve çelişen talimatların yarattığı karışıklığı azalttığını söyler.
İkinci karar, bir yöneticinin doğrudan kaç kişiyi yöneteceğidir. NIMS’e göre olay yönetiminde en uygun denetim alanı bir yöneticiye beş asttır; ancak belge bunun bir kılavuz değer olduğunu, etkin olay yönetiminin sık sık bundan çok farklı oranlar gerektirdiğini de ekler. Denetim alanını etkileyen etkenler arasında olayın türü, işin niteliği, tehlike ve güvenlik etkenleri, yöneticinin ve astların deneyimi ve astlar ile yönetici arasındaki iletişim erişimi sayılır. Yani iletişim ne kadar zayıfsa bir kişinin güvenle yönetebileceği ekip o kadar küçüktür.
NIMS’in örgütlenmeyi modüler kurması da uzaktan yönetim için pratik bir derstir: Yapı olayın büyüklüğüne göre genişler ya da daralır; bir işlevin sorumluluğu devredilene kadar bir üst yöneticide kalır. Küçük bir operasyonda tek koordinatör yeterken operasyon büyüdükçe araya ekip liderleri girer ve koordinatör onlarla konuşur. Komuta devrinde ise NIMS, güvenli ve etkin operasyonun sürmesi için gereken bilgiyi aktaran bir brifing ve olaya dahil tüm personelin bilgilendirilmesini ister. Vardiya devrinde yöneticinin de devrediliyor olması çoğu kurumun atladığı bir ayrıntıdır. Kriz anındaki komuta akışını kriz yönetiminde iletişim yazımızda daha geniş ele aldık.
Kontrol noktaları: kim, ne zaman, nasıl haber verir?
Yapı kurulduktan sonra sıra ritme gelir. Saha ekibinden ne zaman haber bekleyeceğinizi önceden belirlemezseniz sessizliğin anlamı olmaz: Ekip iyi olduğu için mi sessiz, yoksa ulaşamadığı için mi? Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu HSE’nin yalnız çalışanların izlenmesine ilişkin rehberi, işverenin yalnız çalışanları izlemesini ve onlarla temasta kalmasını, çalışanların da kullanılan izleme sistemini ve prosedürleri anlamasını ister. Rehberin saydığı yöntemler bir kontrol düzeninin iskeletini verir:
- Yöneticilerin yalnız çalışanı ne zaman ziyaret edip gözlemleyeceği,
- Yalnız çalışanın nerede olduğunun bilinmesi ve telefon, telsiz, e-posta gibi araçlarla önceden kararlaştırılmış aralıklarla düzenli temas,
- Elle ya da otomatik çalışan, alarm vermeye yarayan başka cihazlar,
- Yalnız çalışanın görevini tamamladıktan sonra üssüne döndüğünü doğrulayan güvenilir bir sistem.
HSE aynı rehberde bu sistemlerin ve tüm acil durum prosedürlerinin düzenli olarak sınanmasını, denetim düzeyinin de risk değerlendirmesine dayandırılmasını ister: Risk ne kadar yüksekse denetim o kadar sıkı olur. Türkiye’de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu da aynı yöne işaret eder. Kanunun 4. maddesi işverene organizasyonun yapılmasını, gerekli araç ve gereçlerin sağlanmasını ve alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenip denetlenmesini yükler. 19. madde ise çalışanlara, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştıklarında ya da koruma tedbirlerinde eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verme yükümlülüğü getirir. Bu yükümlülüğün sahada bir karşılığı olmalıdır: haber verilecek bir kanal ve o kanalın öbür ucunda dinleyen biri.
Aşağıdaki tablo, bir saha ekibi için kontrol noktalarının nasıl tanımlanabileceğini gösterir. Aralıklar örnektir; kendi değerlerinizi risk değerlendirmenize göre belirleyin.
| Kontrol noktası | Ne zaman | İçerik | Gelmezse ne olur |
|---|---|---|---|
| Göreve başlama bildirimi | Sahaya varınca | Konum, ekip mevcudu, planlanan bitiş | Planlanan varış süresinden sonra yönetici arar |
| Periyodik durum | Önceden kararlaştırılmış aralıkla | Durum kodu, konum, engel varsa engel | Bir aralık kaçırılınca yönetici ulaşmayı dener, iki aralıkta tırmandırma |
| Görev durumu değişikliği | Görev başladığında, tamamlandığında, engellendiğinde | Görev kimliği ve yeni durumu | Görev panoda eski durumda kalır, yönetici sorar |
| Acil durum bildirimi | Tehlike anında | Alarm ve konum | Alıcı yoksa tırmandırma planı devreye girer |
| Üsse dönüş teyidi | Görev bitince | Herkesin güvenli yerde olduğu | Teyit gelmeyen ekip için arama prosedürü |
Tablonun son sütunu düzenin asıl parçasıdır. Kontrol noktası, kaçırıldığında bir şey olmuyorsa kontrol noktası değildir.
Görev atama ve durum takibi
Uzaktan yönetilen ekipte görev sözlü verildiğinde iki sorun doğar: Ekip görevi farklı anlayabilir ve yönetici görevin hangi aşamada olduğunu bilemez. NIMS, hedeflerle yönetimi dört adımda tarif eder: belirli ve ölçülebilir hedefler koymak; bu hedeflere ulaştıracak strateji, taktik ve görevleri belirlemek; görevlendirmeleri, planları ve prosedürleri hazırlayıp yayımlamak; sonuçları hedeflere karşı belgeleyerek performansı ölçmek ve düzeltici adımları kolaylaştırmak. Uluslararası Çalışma Örgütü ILO’nun iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri rehberi ILO-OSH 2001 de planlamanın, neyin kim tarafından ne zaman yapılacağını gösteren açık performans ölçütleri ve tanımlı sorumluluk içermesini ister.
Pratikte bu şu demektir: Her görevin bir kimliği, bir sorumlusu, bir yeri ve bir durumu olur. Durumlar sade tutulur: atandı, başladı, tamamlandı, engellendi. Durum değişikliğini sahadaki kişi tek dokunuşla bildirir; yönetici tüm görevleri tek listede görür. Böylece “o iş ne oldu?” sorusu ortadan kalkar ve vardiya devrinde yeni gelen yönetici listeyi devralır, hafızayı değil.
Konum görünürlüğü: sormak yerine görmek
HSE’nin yalnız çalışan rehberindeki ilk madde “yalnız çalışanların nerede olduğunu bilmek”tir. Uzaktan yönetimde konum iki iş görür. Birincisi güvenlik: Acil durum bildirimi geldiğinde yardımı nereye yollayacağınızı bilirsiniz. İkincisi koordinasyon: En yakın ekibi yeni göreve siz yönlendirirsiniz, ekipler birbirini aramaz. Konumun periyodik olarak paylaşılması ve yöneticinin haritada görmesi, “neredesin?” sorusunu kaldırır. Bu konuyu ekibinizin yerini görmek üzerine yazımızda ayrıntılı anlattık.
Konum paylaşımı kişisel veri işlemektir; hangi amaçla, hangi aralıkla ve ne kadar süre saklanacağını yazılı kurala bağlayın ve çalışanı bilgilendirin. 6331 sayılı Kanun’un 16. maddesi işverenin çalışanları karşılaşılabilecek riskler, yasal hak ve sorumlulukları ve acil durumlarda görevlendirilen kişiler hakkında bilgilendirmesini zaten ister; konum düzeni bu bilgilendirmenin doğal parçasıdır.
Kayıt ve değerlendirme
Uzaktan yönetimin dördüncü parçası kayıttır. ILO-OSH 2001, performans izlemenin yalnızca yaralanma ve olay istatistiklerine dayanmamasını, hem aktif hem reaktif izlemeyi içermesini ve kaydedilmesini ister. Aktif izleme, planların ve belirlenmiş ölçütlerin gerçekleşip gerçekleşmediğini takip etmektir: Kontrol noktaları zamanında geldi mi, görevler planlanan sürede tamamlandı mı? Reaktif izleme ise olayların, kayıpların ve sistem aksaklıklarının tespit edilip raporlanması ve araştırılmasıdır. Rehber ayrıca iş sağlığı ve güvenliği iletişimi için düzenlemeler ister: İç ve dış iletişimin alınması, belgelenmesi ve yanıtlanması; bilginin kurumun ilgili düzeyleri ve işlevleri arasında iletilmesi; çalışanların kaygı ve önerilerinin alınıp değerlendirilmesi.
Kaydın değeri, kayıt tutulurken değil, bir şey ters gittiğinde ortaya çıkar. Kim, ne zaman, nereden ne bildirdi; görev kime, ne zaman atandı; alarm kaç dakika sonra görüldü? Bu sorulara ekran görüntüsü ve hafızayla değil, zaman damgalı kayıtla yanıt verilir. Neyin nasıl kaydedileceğini operasyon verisi kaydı yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Şebeke kesilince düzen çöker mi?
Buraya kadar anlatılan her şey bir kanal üzerinden işler. Kanal hücresel şebeke ya da internetse düzen de onlar kadar dayanıklıdır. Kırsal hat bakımı, tünel ve bodrum işleri, afet sonrası arama, kalabalık etkinlikler: Bunların hepsinde kontrol noktası tam gerekli olduğu anda kanal kesilebilir. HSE’nin yalnız çalışan rehberinin telefon ve telsiz yanında alarm cihazlarını ve prosedürlerin düzenli sınanmasını saymasının nedeni budur; 6331 sayılı Kanun’un 11. maddesi de işverenden acil durumları önceden değerlendirmesini, acil durum planı hazırlamasını ve ekiplerin her zaman hazır bulunmasını sağlamasını ister.
Uzaktan yönetim düzeni kurarken her kontrol noktası için “şebeke yoksa bu bilgi nasıl gelir?” sorusunu sorun. Cevap sesli telsiz olabilir; telsiz sesli koordinasyon için vazgeçilmezdir, ancak konum ve görev durumunu kendiliğinden taşımaz ve kayıt bırakmaz. Cihazdan cihaza çalışan örgü (mesh) ağlar, yazılı mesajı, konumu ve durum bilgisini baz istasyonu olmadan taşır ve şebeke geri geldiğinde internete geçebilir. Bu geçişin nasıl çalıştığını hibrit haberleşme yazımızda şemalarla anlattık. Telsiz ile yazılı kanal birbirinin yerine değil, yan yana durur.
Adım adım: uzaktan yönetim düzeni kurmak
Aşağıdaki sıra küçük bir bakım ekibinden çok ekipli bir operasyona kadar ölçeklenir:
- Risk değerlendirmesi6331 sayılı Kanun’un 10. maddesi işverene risk değerlendirmesi yapma ya da yaptırma yükümlülüğü verir. Hangi ekip hangi sahada yalnız kalıyor, hangi işte kapsama yok, hangi görevde dakikalar önemli? Kontrol aralıklarını buradan türetin.
- Roller ve raporlama hattıHer kişi yalnızca bir kişiye rapor versin. Bir yöneticinin doğrudan yönettiği kişi sayısını iletişim koşullarına göre sınırlayın; gerekirse araya ekip liderleri koyun.
- Kontrol noktalarıGöreve başlama, periyodik durum, görev durumu, acil durum ve üsse dönüş noktalarını tanımlayın. Her biri için “gelmezse ne olur” satırını yazın ve tırmandırma zincirini belirleyin.
- Görev şablonuHer görevin kimliği, sorumlusu, yeri ve dört durumu olsun. Durumu sahadaki kişi bildirsin, yönetici listeyi görsün.
- Konum kuralıKonumun hangi aralıkla paylaşılacağını, kimin göreceğini ve ne kadar saklanacağını yazın; çalışanı bilgilendirin.
- Kanal planıHer kontrol noktası için birincil ve yedek kanalı belirleyin. Yedek kanalın şebekeden bağımsız çalışıp çalışmadığını açıkça yazın.
- Kayıt ve gözden geçirmeMesaj, görev ve konum kaydının nerede tutulacağını ve kimin erişeceğini belirleyin. Her operasyon ya da vardiya sonunda kaçırılan kontrol noktalarını ve geç görülen alarmları gözden geçirin.
- TatbikatKaçırılan kontrol noktası, kayıp temas ve şebeke kesintisi senaryolarını düzenli olarak deneyin. ILO-OSH 2001 acil durum hazırlığında düzenli tatbikatı, HSE izleme sistemlerinin düzenli sınanmasını ister.
Bizim yaklaşımımız
BosNets’i tasarlarken yöneticinin ekranı ile sahadaki ekibin cebini aynı düzenin iki ucu olarak düşündük. Tarayıcıdan açılan BosLog yönetici arayüzü koordinasyon merkezinin ekranı olarak çalışır: kim nerede, hangi görev hangi aşamada, hangi mesaj ne zaman iletildi. Sahadaki ekip ise BosApp üzerinden yazılı mesaj gönderir, konumunu paylaşır, çevrimdışı haritada ekibini görür ve gerekirse acil durum bildirimi başlatır. BosLog üzerinden tanımlanan görev, ağ üzerinden saha ekibinin BosApp ekranına düşer; görevin durumu izlenir ve vardiya sonunda iletişim ve görev kaydı raporlanabilir.
Kontrol noktalarının şebekeye bağlı kalmamasını temel tercih saydık. Şebeke varken BosApp internetten çalışır; şebeke yokken telefona manyetik sabitlenen BosMag cihazı örgü ağ kurar ve geçiş otomatiktir. Ekip konumları örgü ağ üzerinden taşındığı için haritadaki canlı takip şebekesiz de sürer. BosLog ağa bağlı olduğu sürece çalışır; bu bağlantı internet üzerinden olabileceği gibi operasyon merkezine konumlandırılan bir BosBase üzerinden örgü ağdan da sağlanabilir. Tüm iletişim zaman damgasıyla arşivlenir; kuruma özel kapalı ağ kurulduğunda kayıtlar kurumun kendi sunucusunda tutulur ve erişim yetkilerini kurum belirler.
Telsizin yerini almayı hedeflemiyoruz; sesli koordinasyon telsizin işidir. Biz yöneticinin sormadan görmesi gereken bilgiyi, yani konumu, görev durumunu ve yazılı mesajı, kayıt bırakan bir ağda taşırız.
— Emir Tanrıver, BosNets kurucu ortağı
Sıkça sorulan sorular
Saha ekibinden ne sıklıkla haber istemeliyim?
Tek bir doğru aralık yoktur. HSE, denetim düzeyinin risk değerlendirmesine dayanmasını ve yüksek riskte daha sıkı denetim yapılmasını ister. Yalnız çalışılan, kapsaması olmayan ya da tehlikeli işlerde aralığı kısaltın; önemli olan aralığın önceden kararlaştırılmış olması ve kaçırıldığında ne yapılacağının yazılı olmasıdır.
Bir yönetici kaç ekibi doğrudan yönetebilir?
NIMS, olay yönetiminde bir yöneticiye beş ast oranını kılavuz değer olarak verir ve bunun olayın türüne, işin niteliğine, deneyime ve yönetici ile astlar arasındaki iletişim erişimine göre değişebileceğini belirtir. İletişim zayıfsa sayıyı düşürün ya da araya ekip liderleri koyun.
Konum takibi çalışanın mahremiyetini ihlal eder mi?
Amaç, aralık, saklama süresi ve erişim yetkisi yazılı kurala bağlıysa ve çalışan bilgilendirilmişse iş güvenliği amaçlı konum paylaşımı yaygın bir uygulamadır. Kuralı hukuk biriminizle birlikte belirleyin, çalışma saatleri dışında paylaşımı kapatın ve kaydı yalnızca yetkili kişilere açın.
Sesli telsizimiz var; ayrıca yazılı kanal neden gerekli?
Telsiz sesli koordinasyon için vazgeçilmezdir ve BosNets onun yerini almaz. Yazılı kanal ise konum ve görev durumunu kendiliğinden taşır, o an dinlemeyen kişiye sonradan ulaşır ve zaman damgalı kayıt bırakır. İkisi birbirini tamamlar.
Kaynaklar
- FEMA: National Incident Management System, Third Edition (Ekim 2017), “NIMS Management Characteristics” bölümü
- HSE (Birleşik Krallık): Lone working – Training, supervision and monitoring
- HSE (Birleşik Krallık): Manage the risks of working alone
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Resmî Gazete, 30 Haziran 2012, sayı 28339), madde 4, 10, 11, 16 ve 19
- ILO: Guidelines on occupational safety and health management systems, ILO-OSH 2001 (Cenevre, 2001), bölüm 3.6, 3.8, 3.10.3 ve 3.11
- Özdenizci Köse ve diğerleri: A Scheduling System for Enhancing and Monitoring Work Performance of Field Employees, Beykent Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 14(1), 2021